Maart 2026
Daglicht voor waar de zon niet schijnt
Gezondheid
Onder de noemer Human Centric Lighting wordt verlichting steeds vaker ingezet om mensen alert en productief te houden of juist te laten ontspannen. De mogelijkheden om kleurtemperatuur en intensiteit traploos en automatisch te variëren zijn hiervoor – met de huidige generatie leds – alleen maar toegenomen. Ondanks alle succesverhalen dient de installateur echter ook kennis te nemen van de beperkingen, om zo een objectief en zinvol advies te kunnen uitbrengen.
Zoals de naam Human Centric Lighting (HCL) al aangeeft, gaat het hierbij om verlichting waarbij de mens centraal staat. Het uitgangspunt daarbij is dat de menselijke biologische klok het best wordt geprikkeld door natuurlijk zonlicht. Zonlicht varieert door de dag in kleurtemperatuur en intensiteit: in de morgen een lage kleurtemperatuur met veel rood licht en een lage intensiteit, gedurende de dag komt daar steeds meer blauw licht bij waarna het richting de avond weer roder wordt.
Biologische klok
Uit onderzoek blijkt dat juist deze twee factoren de biologische klok nauwgezet aansturen. Kort door de bocht maakt blauw licht mensen actief en alert en zorgt het rode licht ervoor dat slaaphormonen de overhand krijgen. Ontbreekt dit natuurlijke (circadiane) ritme, dan kan dit leiden tot gezondheidsklachten; zowel fysiek als mentaal. Zo ervaren mensen die ’s avonds lang achter een beeldscherm zitten dat veel blauw licht uitstraalt, vaak slaapproblemen. Ook de winterdepressies door een gebrek aan zonlicht is een bekend verschijnsel.
Met toenemende kennis van dit fenomeen is er in de loop der jaren verlichting ontwikkeld die het natuurlijke verloop van zonlicht nabootst. Met de komst van led – die onder meer traploos kan worden geregeld in kleurtemperatuur en intensiteit – heeft HCL een vlucht genomen.
Toepassingen
Dennis Verwijs van Lumeco: ‘In de utiliteitsmarkt kan dit concept op grote schaal worden toegepast. Bijvoorbeeld in kantoren, zorginstellingen en scholen, waar verlichting een directe invloed heeft op welzijn, concentratie en prestaties.’ Mensen in kantoren en werkplaatsen zijn bij een hogere waarde van de blauwe component in verlichting bijvoorbeeld productiever en alerter, waardoor ze veiliger werken. Ook mensen in de nachtdienst kunnen baat hebben bij meer blauw licht om vermoeidheid te voorkomen. Andersom, het wéren van blauw licht vanuit beeldschermen en displays heeft juist een bijdrage geleverd aan het mogelijk voorkomen van slaapproblemen bij vooral kinderen.
Sonja de Vries van Esylux vult aan: ‘HCL is verder bijzonder geschikt voor ruimtes waar mensen langdurig binnen blijven met weinig daglicht, zoals theaters, magazijnen en verpleeghuizen.’ Bij het volledig simuleren van de zoncyclus kan HCL een grote meerwaarde bieden in verpleeghuizen. Door in de ochtend de rode component te laten overheersen en in de middag de blauwe, zijn mensen overdag actiever en slapen beter in de nacht met minder medicijnen. Ook het verplegend personeel heeft daar baat bij.
Ook voor particulieren zijn er mogelijkheden, hoewel het voordeel daar vaak minder zwaar weegt dan in werkomgevingen. Een kantoor aan huis met HCL is – voor mensen die het budget hebben – echter net zo waardevol.
Natuurlijk verloop van het zonlicht en bijbehorende ‘status’ van de mens.
Technische oplossingen
Verschillende fabrikanten bieden oplossingen om invulling te geven aan het HCL-concept. Johan van Zeist van Trilux: ‘In alle gevallen gaat het om de combinatie van duurzame ledverlichting waarvan de kleurtemperatuur en lichtintensiteit is aan te sturen met slimme software. Daarbij is te kiezen voor scenes of handmatige sturing.’ Fabrikanten gaan deels uit van de kennis en kunde van de installateur om sensoren te plaatsen, verbindingen te maken tussen armaturen en de aansturing en programmering. Anderzijds kunnen installateurs vaak ook gebruik maken van een dienst van de leverancier om dit programmeerwerk vóór hen te doen.
Keerzijde
Buiten alle positieve eigenschappen van HCL leert onafhankelijk onderzoek dat de toepassing ervan niet altijd even simpel is als het lijkt. Het menselijk lichaam zit zó vernuftig in elkaar, dat het spelen met lichttemperaturen en intensiteiten ook zeer nadelige effecten kan hebben. Ronald Gronsveld van Rofianda houdt zich beroepshalve al jaren bezig met de invloed van verlichting op mensen (en dieren en planten) en kent de ‘addertjes’ onder het gras. ‘Het is logisch dat we ons massaal op de positieve eigenschappen storten, maar één van de gevaren waar een installateur rekening mee moet houden is de veiligheidsklasse van lichtarmaturen. Er zijn op dit moment ruim voldoende lampen in de handel die al na een relatief korte blootstelling kunnen leiden tot permanente oogschade.’
Een andere kanttekening maakt Gronsveld door aan te geven dat de meeste ledverlichting wel een groot deel van het zonspectrum kan uitstralen, maar niet 100 procent. Kenmerkend is bijvoorbeeld de piek in het blauwe spectrum en het dal in het groene spectrum, die te maken hebben met de manier waarop een standaard ledlamp technisch is opgebouwd. ‘Hoewel niet direct merkbaar, reageert het menselijk lichaam daar wel op. Amerikaans onderzoek heeft bijvoorbeeld juist de extra blauwe component in nachtverlichting bij verplegend personeel in verband gebracht met bepaalde typen kanker.’
‘Het standaard ontbreken van voldoende groen licht levert weer andere nadelen. Het is dus ook goed om dáár naar te kijken voordat er (vooral) met de blauwe component wordt geëxperimenteerd. HCL biedt zeker vele voordelen en mogelijkheden, maar verdiep je in álle aspecten, ga in dialoog met experts en weet waar je mee bezig bent.
Tekst: ing. Marjolein de Wit - Blok
Fotografie: Getty images/gremlin, Lumeco