De installateur speelt een belangrijke rol bij het plaatsen en controleren van een ­veilige warmtapwaterinstallatie.

Scheiden van opwekkers

Moerman, die betrokken is bij diverse onderzoeken met lagetemperatuurwarmtenetten en warmtapwatersystemen (zie kader), ziet ook diverse mogelijkheden om beide doelen te bereiken. ‘Het mooiste is natuurlijk als we voor zowel ruimteverwarming als tapwaterbereiding de temperatuur opwekken die nodig is voor de verwarming of aan het tappunt. Maar er zijn ook andere oplossingen denkbaar om een lage temperatuur te faciliteren, zoals het scheiden van de opwek voor ruimteverwarming en warmtapwater. We zijn echter zo gewend om via één installatie warmte op te wekken voor beide doeleinden, dat er nog maar weinig ontwerpers zijn die denken aan een gescheiden oplossing. Toch zouden ontwerpers het loskoppelen van de opwekking voor tapwater en ruimteverwarming vaker moeten overwegen.’
Van der Blom snapt wel waarom deze denk- en ontwerpwijze in de praktijk nog niet gangbaar is. ‘De ontwerper en installateur gaan uit van wat ze kennen. De gasketel was altijd in staat om beide circuits zorgeloos van het vereiste temperatuurniveau te voorzien. Dat dit nu met een warmtepomp heel anders gaat, realiseren ze zich gewoon niet voldoende. Vooral voor de nieuwbouw is het dus geen gek idee om de opwekkers voor ruimteverwarming en tapwater te scheiden. Het lastige is dat er nog niet zoveel goede praktijkcases zijn waarin we dit kunnen laten zien aan installateurs.’

‘Loskoppelen opwekking tapwater en ruimteverwarming vaker overwegen’

TKI Urban Energy heeft inmiddels wel een onderzoek uitgevoerd naar de verschillende configuraties. Nu ligt er volgens Van der Blom een schone taak om te bepalen welke kansrijk zijn om deze voor het voetlicht te brengen, zodat installateurs ermee aan de slag kunnen. Hij geeft toe dat deze oplossingen voor de bestaande bouw lastiger toepasbaar zullen zijn. ‘Daar zullen we andere methodes moeten ontwikkelen om te zorgen dat we een voorziening met lage temperaturen voor ruimteverwarming ook veilig voor tapwater kunnen gebruiken.’

De boiler is een ‘black box’

In de bestaande bouw, zeker in de woningbouw, combineren we een laagtemperatuurafgiftesysteem vaak met een boiler. Toch zijn die configuraties niet automatisch veilig als het om het voorkomen van legionellabesmettingen gaat. ‘De boiler is goedbeschouwd een ‘black box’’, zegt Van der Blom. ‘Er zijn zóveel typen en methoden die vaak weer net anders warm water maken en/of de temperatuur meten. Want welke temperatuur handhaaf je in de boiler? Tap je water van boven of van onderaf? Meet je de temperatuur bovenin of onderin? Heb je een gelaagde boiler of meng je het water in het boilervat? En is het resultaat van de temperatuurmeting betrouwbaar? Dat bedoel ik met mijn beschrijving van de boiler als ‘black box’. Hoe kun je als vakman, laat staan als consument, zeker weten dat de boiler die bij jou thuis staat gegarandeerd legionellaveilig tapwater aflevert?’

Veel van dergelijke tapwatersystemen met buffer of boilervat zorgen dat de warmwatervoorraad eens per week of op gezette tijden via een hitteschok tot minstens 60 °C wordt opgewarmd. Nen 1006 biedt ook die optie met een tabel waarin standtijden aan de temperatuur zijn gekoppeld. ‘In theorie is dit een methode die voor veilig tapwater kan zorgen’, geeft Oesterholt aan. ‘Maar in de praktijk moet je dan wel kritisch kijken naar de omstandigheden waaronder dit gebeurt. Uit wetenschappelijk onderzoek blijkt namelijk dat een hitteschok alleen effectief is als de warmtapwatertemperatuur bij gewoon gebruik volgens Nen 1006 voldoende hoog is ingesteld. Als de ingestelde warmtapwatertemperatuur bijvoorbeeld 45 °C bedraagt en je denkt deze lage instelling op te lossen met een wekelijkse thermische desinfectie, door tijdelijk de warmwatertemperatuur te verhogen naar 60 °C, dan is dat niet zonder meer effectief. Sterker nog, je kweekt mogelijk juist legionellabacteriën die extra bestand zijn tegen hitte en daarmee gemakkelijker en langer blijven leven. Je bereikt dan een averechts effect.’

Het is belangrijk om te kijken of een geïntegreerde boiler in een warmtepomp ­gegarandeerd legionellaveilig tapwater aflevert.

Kansen voor doorstroomsystemen

Bij het overwegen van lagetemperatuur tapwatersystemen liggen doorstroomsystemen meer voor de hand dan voorraadsystemen. ‘Groei van legionella is afhankelijk van diverse factoren’, zegt Moerman. ‘Een systeem met goede doorstroming dat steeds afkoelt na het tappen is minder gevoelig voor groei dan een voorraadsysteem dat op temperatuur blijft. Maar de integrale veiligheid van dergelijke systemen – waarbij de robuustheid van een hogere temperatuur ontbreekt – zul je wel kwantitatief moeten aantonen’. Van der Blom: ‘Zeker als straks de Wet Kwaliteitsborging van kracht is en installateurs deze moeten naleven, moeten zij de veiligheid van een tapwatersysteem inzichtelijk maken en kunnen garanderen. Ze zullen een test moeten doen waaruit onomstotelijk blijkt dat het tapwatersysteem op een legionellaveilige wijze functioneert. De fabrikanten moeten om dat voor elkaar te krijgen nog wel wat stappen zetten.’ ‘Klopt’, zegt Moerman die aanvult dat installateurs ook goed moeten nadenken over welk leidingmateriaal ze toepassen in lagetemperatuursystemen. ‘We weten dat vorming van biofilm – waarin legionella goed kan groeien – sterk verschilt bij materialen zoals koper en PEX. Een lagere temperatuur geeft energiebesparing, maar vraagt dus wel extra aandacht voor andere factoren dan temperatuur die een rol spelen bij de groei van legionella.’

‘Eis voor 55˚C aan het tappunt moet blijven bestaan’

Driehoeksverhouding

Het is op dit moment nog niet bekend of en hoe de overheid de aanbevelingen van Berenschot en KWR precies gaat overnemen in de bestaande regelgeving en in Nen 1006. Desondanks zijn deze specialisten ervan overtuigd dat de eis voor 55 °C aan het tappunt moet blijven bestaan. Moerman: ‘Deze problematiek kent een soort driehoeksverhouding. Je hebt te maken met veiligheid, energie-efficiency en comfort. Aan alle drie aspecten moeten we voldoen, maar niet ieder aspect kent evenveel bewegingsruimte. Misschien moeten we iets inleveren op comfort om bij gelijkblijvende veiligheid een efficiënter systeem te hebben.’ Van der Blom denkt dat het gemakkelijker wordt de veiligheid te borgen als je de opwekkers voor ruimteverwarming en tapwater uit elkaar haalt. ‘Maar dat kán inderdaad ten koste gaan van de efficiency. Ook weten we niet goed wat dat betekent voor een probleem als netcongestie. Wordt het piekverbruik daardoor wellicht hoger of juist niet? Daarom is het goed als we meer gaan experimenteren’, vindt Van der Blom. Moerman vult aan dat het ruimtegebrek nóg een obstakel voor het scheiden van opwekkers in woningen en gebouwen is. ‘Met de onderzoeken die KWR momenteel uitvoert, zullen we in elk geval veel nieuwe informatie aan de discussie over temperatuur kunnen toevoegen.’

Tekst: Rob van Mil
Fotografie: iStock