Alle huurwoningen moeten voor 2050 van het gas af. Maar de corporatiesector komt alleen al tot en met 2034 twintig miljard euro tekort om die opgave te financieren. De druk op tempo en kosten vraagt om een fundamenteel andere samenwerking tussen woningcorporaties en de installatiesector. Thomas Möhring, beleidsadviseur Duurzaamheid bij woningcorporatie Parteon, werkt aan die omslag. Möhring: ‘Het helpt enorm als installateurs en corporaties meer als partners optrekken.’
Wat hebben woningcorporaties nodig van de installatiesector om de bestaande woonvoorraad sneller te verduurzamen? Welke technologische keuzes werken in de praktijk, hoe ga je om met netcongestie, en welke rol speelt de installateur richting de bewoner? Möhring is eerlijk over wat er beter kan, bij zowel installateurs als corporaties zelf.
Hoe groot is de verduurzamingsopgave en wat drijft Parteon daarin?
‘Parteon telt 16.000 woningen in de Zaanstreek. Volgens de wettelijke opgave moeten die woningen uiterlijk in 2050 allemaal van het gas af zijn. Een paar jaar geleden dachten we nog dat we het sneller zouden redden. Momenteel zetten we alle zeilen bij om dat 2050-doel überhaupt te halen. We doen het vanwege de klimaatimpact én de woonlasten van onze huurders. Een woningcorporatie is er primair om betaalbaar wonen mogelijk te maken. Dat is dan ook waar we op sturen bij Parteon: hoe we met de beperkte financiële middelen een zo groot mogelijk effect op CO2-reductie en de woonlasten van onze huurders kunnen realiseren.’
Wat hebben woningcorporaties zoals Parteon nodig van de installatiesector om de verduurzaming van de bestaande woonvoorraad te versnellen?
‘Dat installateurs dezelfde doelen voor ogen hebben. Het helpt enorm als we daarin nog meer als partners optrekken. Nu voelt het nog vaak alsof wij iets willen, en zij in die klantvraag voorzien. Dat is begrijpelijk vanuit de rollen zoals die nu zijn ingericht. Maar het werkt fundamenteel anders als een installateur die verduurzamingsdoelstellingen zelf onderschrijft en vanuit daar meedenkt.’
‘Neem het onderhoud van warmtepompen: een installateur rekent misschien jaarlijks een tarief vergelijkbaar met een cv-ketel, maar als je efficiënter werkt en eens per vier jaar terugkomt, dalen de kosten voor de corporatie. Dat verbetert de businesscase, waardoor wij meer warmtepompen kunnen plaatsen. Uiteindelijk is dat ook in het belang van de installateur zelf, omdat hij meer opdrachten ontvangt en op de lange termijn meer warmtepompen kan onderhouden.’
‘We kunnen kennis en ervaring van installateurs over warmtepompen goed gebruiken’
Wat ontbreekt er dan bij installateurs, om te participeren in dit verduurzamingsproces?
‘Langetermijndenken. Dat is overigens iets waar we als gehele sector stappen in kunnen zetten, inclusief corporaties zelf. We zitten nog te veel vast in de korte termijn. Begin januari ondertekenden fabrikanten, installateurs, corporaties en de overheid een intentieovereenkomst om de levensduurkosten van warmtepompen samen te halveren, wat ik als een grote stap in de goede richting zie.’
‘Daarnaast moeten we van elkaar leren. Installateurs van corporaties en andersom. Warmtepompen zijn geen nieuwe techniek, maar voor corporaties zijn de installaties relatief vers. We leren nog wat die systemen kosten, hoe ze presteren en hoe goed een woning geïsoleerd moet zijn voor een efficiënte installatie. Daar kunnen we de kennis en ervaring van installateurs goed bij gebruiken. Anderzijds kunnen zij van onze motieven en (on)mogelijkheden leren. Installateurs en corporaties zouden vaker in elkaars schoenen moeten gaan staan.’
Hoe pakt Parteon de verduurzaming van de woonvoorraad aan?
‘Vrijwel altijd zetten we in op de combinatie van een lucht-waterwarmtepomp met zonnepanelen en een aanpassing van de meterkast. Isoleren laten we daarbij vaak voor wat het is. We kiezen er in veel gevallen voor om uit te gaan van de bestaande isolatiegraad, ruwweg label D. Uit monitoring blijkt dat warmtepompen in onze panden een SCOP halen van gemiddeld 3,3. Een recent rapport van TNO onderbouwt dit. De combinatie van label D en een lucht-waterwarmtepomp is voor de hele voorraad de meest effectieve besteding van elke euro als we CO2 willen reduceren en woonlasten willen verlagen.’
‘Daarnaast speelt energieopslag een rol. We zijn er echter nog niet over uit of een batterij in elke woning de beste oplossing vormt. Een buurtbatterij, of op termijn elektrische deelauto’s die stroom terugleveren, kan slimmer zijn. We willen en kunnen financieel niet nu snel een batterij plaatsen en het daarbij laten. We kijken liever naar het grote plaatje en zoeken een oplossing die op de lange termijn het beste werkt voor een hele wijk.’
Is een hybride warmtepomp een aantrekkelijke tussenstap?
‘Als we een woning volledig gasloos maken, bespaart de bewoner op het gasvastrecht. Dat scheelt zo’n driehonderd euro per jaar voor de huurder. Bovendien heb je bij een hybride installatie zowel het onderhoud van de ketel als van de warmtepomp, waardoor de kosten hoger oplopen. Voor de meeste van onze woningen is de stap naar volledig gasloos daarom de verstandigste. Door met een EMS de pieken op het elektriciteitsnet te verlagen, kan dit ook op een 1-fase aansluiting.‘
Dus het vertrouwen in de warmtepomp is groot?
‘Ja, maar het is geen blind vertrouwen. We installeerden jarenlang warmtepompen en zonnepanelen naast elkaar zonder ze slim op elkaar af te stemmen. Nu kijken we hoe we ze beter kunnen integreren. De warmtepomp draait bijvoorbeeld wat harder als de zon schijnt en schaalt af bij een piek op het net. Bijna alle nieuwe warmtepompen hebben die mogelijkheid. Voor ons wordt het de komende jaren een essentieel onderdeel van elke installatie, zeker in combinatie met netcongestie.’
Is Parteon al tegen netcongestieproblemen aangelopen?
‘We wilden op bepaalde locaties cv-ketels vervangen door warmtepompen, maar de netbeheerder gaf aan dat dit nu niet kon. Daarop keken we hoe we binnen een 1 x 35 A aansluiting konden blijven, zodat we geen verzwaring naar 3-fase hoefden aan te vragen. We passen dan soms slimme sturing toe. Deze zorgt ervoor dat de warmtepomp terugschakelt op het moment dat iemand elektrisch kookt.’
‘Manier van werken en communiceren installateur bepaalt tevredenheid over hele installatie’
Hoe betrekt u huurders bij verduurzamingsmaatregelen, en welke rol speelt de installateur daarin?
‘We proberen bijna altijd een modelwoning in de straat te hebben. Vervolgens nodigen we buurtbewoners uit om die modelwoning te bekijken. Daarna volgt een een-op-een gesprek, waarbij we de energierekening erbij pakken. Op basis van het werkelijke verbruik en het rendement van de warmtepomp geven we advies.’
‘De installateur speelt in de stap daarna een cruciale rol. Zijn manier van werken en communiceren is volgens onze huurders bepalend voor de tevredenheid over de hele installatie. Die vakmensen lopen een paar dagen door je huis. Wanneer dat netjes en vriendelijk verloopt, staan bewoners positiever tegenover zo’n grootschalige verbouwing.’
‘Veel klachten ontstaan doordat huurders de thermostaat blijven bijstellen zoals voorheen. Een warmtepomp vraagt een andere sturing. Door bewoners uit te leggen hoe een warmtepomp werkt, krijgen ze het gevoel dat ze gehoord en gezien worden.’
En als een huurder onverhoopt geen heil ziet in zo’n verbouwing?
‘Dan plaatsen we bij een benodigde vervanging nog een nieuwe cv-ketel. Een cv-ketel gaat achttien jaar mee. Als je wilt dat er in 2050 geen traditionele ketels meer zijn, komt er een moment dat je geen nieuwe meer installeert. Daar moeten we als corporatie- en installatiesectoren de komende jaren naar toe werken. Wat enorm helpt, is dat buren elkaar overtuigen. In straten waar we vroeg begonnen, zagen we in latere jaren meer huurders aanhaken. Een buurman die zegt dat zijn energierekening is gehalveerd, werkt beter dan wat een corporatie of installateur vertelt.’
Wat wilt u installateurs meegeven die willen samenwerken met woningcorporaties?
‘Denk mee over de lange termijn en houd de kennis van medewerkers up-to-date. We hebben meegemaakt dat een cv-onderhoudsmonteur een bewoner vertelde dat een warmtepomp de woning nooit warm zou krijgen. Uit de warmteverliesberekening bleek dat het kon. Juist daarom is het belangrijk om de kennis actueel te houden en die rol bewust te pakken. Een vakman heeft gezag bij bewoners. Gebruik dat gezag goed en blijf ook zelf leren. Er kan zo veel meer met warmtepompen dan we een aantal jaren geleden dachten.’
Waar staat de verduurzamingsopdracht van Parteon over vijftien jaar?
‘Als we het optimistisch bekijken, hebben we dan woningen met slim aangestuurde warmtepompen, buurtbatterijen deels in de vorm van elektrische deelauto’s waar huurders samen gebruik van maken, en structureel lagere energielasten. Dat vraagt meer ondersteuning vanuit de overheid. In de tussentijd kunnen corporaties en installateurs samen blijven leren en verbeteren, want ook zelf kunnen we slimmer en effectiever woonlasten en CO2 besparen.’