November/December 2026

Mini-warmtenetten vullen gat tussen warmtepomp en stadsnet

Warmtenet op straatniveau

De warmtetransitie lijkt vaak een keuze tussen twee uitersten: een warmtepomp in ieder huis of één groot warmtenet voor een complete wijk. Daartussen ontwikkelt zich een derde mogelijkheid. Mini-warmtenetten koppelen enkele woningen tot een straat of woonblok aan één gezamenlijke warmtebron. Pilots in de provincie Utrecht bewijzen dat er technisch al veel kan. De grootste uitdagingen liggen in ontwerp, organisatie en schaalbaarheid.

Een mini-warmtenet is collectieve warmte op straatniveau. Het Nationaal Programma Lokale Warmtetransitie, NPLW, rekent systemen voor 2 tot 50 woningen tot deze categorie. Van 51 tot 1.500 woningen spreekt het programma van een kleinschalig warmtenet. Bij woningcorporaties en nieuwbouw zijn al meer voorbeelden van mini-warmtenetten, omdat daar één eigenaar of ontwikkelaar besluiten kan nemen. Bij bestaande particuliere woningen staat de ontwikkeling nog aan het begin, omdat meerdere bewoners het eens moeten worden over techniek, investering, eigendom en beheer. Voor dit segment onderzocht Sweco hoe kleine clusters gezamenlijk gebruik kunnen maken van een duurzame bron. Dick van Harlingen, projectleider van deze pilots mini-warmtenetten in de provincie Utrecht, ziet de schaalbaarheid als belangrijk voordeel. ‘Een hele wijk hoeft niet in één keer mee. In een wijk met honderd woningen kun je kiezen voor tien clusters van tien woningen, maar ook voor twintig clusters van vijf of vijfentwintig clusters van vier woningen.’

Distributieverliezen nihil

In de Utrechtse pilots kiest Sweco voor een individuele warmtepomp per woning, aangesloten op een collectieve bron. Het gaat om gesloten bodemenergie met een of meer verticale bodemwarmtewisselaars. Verschillende boringen kunnen worden gekoppeld, waarna een gesloten circuit met water of een water-glycolmengsel op zeer lage temperatuur naar de afzonderlijke warmtepompen stroomt. Dat is wezenlijk anders dan een klassiek warmtenet. Er stroomt geen water van 70 of 90 °C door de straat. Van Harlingen spreekt voor het Utrechtse concept over circa 5 tot 15 °C. Door de korte leidingafstanden en de lage temperatuur zijn de distributieverliezen volgens hem nihil. De warmtepomp in iedere woning brengt de temperatuur vervolgens op het niveau dat daar nodig is. Juist daardoor kunnen woningen binnen hetzelfde cluster sterk verschillen. Geert van Rens, adviseur en teammanager Energie bij Syntraal, noemt dat een van de aantrekkelijke eigenschappen van het concept. ‘Het mooie van een mini-warmtenet op basis van warmtepompen in de woning, is dat de warmtepomp de temperatuur van de bron naar de op dat moment in die woning benodigde temperatuur kan opwaarderen. Dat kan betekenen dat de ene warmtepomp een heel andere stookcurve krijgt dan de andere warmtepomp.’

Beheersen interferentie

Ook bestaande radiatoren vormen niet automatisch een belemmering. Moderne propaanwarmtepompen kunnen volgens Syntraal aanvoertemperaturen van 65 tot 70 °C halen. Een lage aanvoertemperatuur blijft natuurlijk gunstiger voor het rendement, maar een woning hoeft dus niet noodzakelijk volledig LT-ready te zijn voordat een warmtepomp technisch mogelijk wordt. Van Harlingen geeft wel de voorkeur aan woningen die al geschikt zijn voor lage-temperatuurverwarming.
Dat maakt niet alleen efficiënt verwarmen mogelijk, maar biedt ook kansen voor koeling. Tegelijk waarschuwt hij voor een te rigide benadering. ‘Er zijn genoeg voorbeelden van woningen met radiatoren die succesvol worden verwarmd met een warmtepomp. Misschien moeten we voor de energietransitie beide routes bewandelen?’
Een voordeel van het gezamenlijk ontwerpen van bodembronnen voor mini-warmtenetten is volgens hem dat onderlinge thermische interferentie beter kan worden beheerst. Daardoor kan bovendien de beschikbare bodemruimte efficiënter worden benut en kan in sommige gevallen met minder verticale boormeters worden volstaan dan wanneer iedere woning een afzonderlijk bronontwerp krijgt.

Er stroomt geen water van 70 of 90 °C door de straat

Meerdere bronmogelijkheden

Bodemenergie is niet de enige mogelijkheid. Een mini-warmtenet kan ook gebruikmaken van aquathermie, riothermie, PVT, restwarmte of andere lokale bronnen. Het begrip mini-warmtenet zegt uitsluitend iets over de schaal en niet over de aanvoertemperatuur van de bron. De bronkeuze begint volgens Van Rens met een simpele maar doorslaggevende vraag: wat is er lokaal beschikbaar? ‘Een belangrijk eerste criterium is óf een bron überhaupt beschikbaar is. Is er aquathermie beschikbaar? Mag er wel geboord worden in de ondergrond? Daarnaast speelt schaalgrootte een rol. Een mini-warmtenet van twee woningen kan minder investeringskosten dragen dan een mini-warmtenet van vijftig woningen, waardoor de oplossingen anders zijn.’
Ook de keuze tussen één centrale warmtepomp en individuele warmtepompen is niet absoluut. Voor appartementen kan centrale opwekking met afleversets logisch zijn. Voor grondgebonden woningen ziet Van Rens meer voordelen in individuele warmtepompen op een gezamenlijke bron. Iedere woning maakt dan alleen de temperatuur die zij op dat moment nodig heeft. ‘Voor een andere oplossing met directe tapwaterlevering moet het net de hele tijd op 70 °C staan en heb je hoge warmteverliezen in het net. Daarnaast kun je met een ZLT-net ook koeling aanbieden’, aldus Van Rens.

Goede warmteverliesberekening

De collectieve bron ontslaat de installateur overigens niet van nauwkeurig rekenen per woning. Een eerste quickscan kan met openbare gegevens en kengetallen, maar zodra een project concreet wordt, moeten de woningen worden onderzocht. Bij vijf tot tien woningen adviseert Syntraal doorgaans iedere woning te schouwen. Bij grotere clusters kan worden gewerkt met woningtypen en steekproeven. Een goede warmteverliesberekening is essentieel. ‘Bereken je het te krap’, zegt Van Rens, ‘dan zijn er comfortklachten. Bereken je een te grote warmtepomp, dan investeer je te veel, ook in het bronsysteem. Met een aan-uitwarmtepomp, met weinig buffering, kan dat leiden tot pendelgedrag.’

Daarbij moet de installateur volgens hem niet alleen naar de huidige bewoner kijken. ‘Tapwatergebruik, gewenste binnentemperatuur en comfort kunnen na een verhuizing veranderen. Voor een woning met bad, waarbij de bewoners zeggen dat ze het nooit gebruiken, is het toch raadzaam om een voldoende groot tapwatervat te installeren. Ditzelfde geldt voor een woning waarbij de thermostaat lager dan gemiddeld staat.’

Nieuw werkterrein

Voor installatiebedrijven ontstaat met de opkomst van mini-warmtenetten een nieuw werkterrein. Het werk ín de woning lijkt sterk op een reguliere warmtepompinstallatie, maar daarbuiten komt er collectief leidingwerk, bodemenergie, civiele techniek, ontwerp en beheer bij. Van Harlingen verwacht daarom niet dat één installatiebedrijf alles zelf zal uitvoeren. ‘Installatiebedrijven zullen moeten samenwerken met goede boorpartijen en adviseurs om het ondergrondse deel te kunnen realiseren. Bovengronds verschilt het technisch niet veel met individuele woningen. Belangrijk is wel dat het nu gaat om één systeem voor meerdere buren. Dat vraagt om extra communicatie.’

Installateur als technische schakel tussen woning, collectieve bron en beheer

Van Rens ziet een vergelijkbaar model. ‘De rol van de installateur ligt in de installatie in de woning, zowel W als E, en ik denk dat ze daar een heel belangrijke rol hebben binnen een samenwerkingsverband voor ontwerp en onderhoud.’ Voor bodemenergie is bovendien de juiste certificering nodig. Civiele werkzaamheden en bronboringen ziet Van Rens als afzonderlijke specialismen. De meeste installateurs zijn niet ingericht op civiele werkzaamheden in de openbare ruimte. Ook het realiseren van de bronnen ziet hij als een discipline op zich. Daarom ziet Syntraal meer een samenwerkingsverband voor zich. Het eigendom en beheer moeten vanaf het begin worden geregeld. Zowel de voorwaarden voor een situatie met extra aansluitingen als de situatie waarbij iemand wil afsluiten van het net, moeten al in het begin contractueel goed vastgelegd zijn.

Eigendom en beheer

Of mini-warmtenetten werkelijk het derde grote verduurzamingsspoor worden, zal waarschijnlijk niet afhangen van de beschikbaarheid van techniek. Gesloten bodemlussen, water-waterwarmtepompen, buffers en lagetemperatuurnetten zijn bekend. De vernieuwing zit vooral in de manier waarop ze collectief, kleinschalig en herhaalbaar worden toegepast. Dat maakt het concept vooral interessant in wijken waar een groot warmtenet niet logisch is en volledig individuele elektrificatie nadelen kent. Gedeelde bronnen kunnen bodemruimte efficiënter benutten, buitenunits onnodig maken en passieve koeling mogelijk maken. Daar staat tegenover dat zelfs een technisch klein netwerk organisatorisch behoorlijk ingewikkeld kan zijn. Opschaling vraagt daarom om standaardisatie. Bij een klein project drukken advies-, juridische en beheerkosten relatief zwaar. Volgens Van Rens moeten daarom niet alleen technische aansluitingen worden gestandaardiseerd, maar ook organisatiemodellen en juridische documenten. ‘Dan hoeft niet iedereen het wiel opnieuw uit te vinden. Daarnaast is het belangrijk meerdere standaardontwerpen beschikbaar te hebben.’

Echte doorbraak

In de pilots in Utrecht is overigens al veel uitgezocht over het juridische en organisatorische deel. De echte doorbraak zal daarom waarschijnlijk komen wanneer lokaal maatwerk wordt gecombineerd met standaard technische ontwerpen, vaste contractvormen en regionale samenwerkingsverbanden. Van Harlingen: ‘De grootste slagen voor de energietransitie gaan we maken wanneer hele wijken van meer dan honderd woningen op deze manier worden voorzien. Voor de installateur ligt daar een kans om de technische schakel te worden tussen woning, collectieve bron en beheer. Bovendien ontstaan voor de installateur dan ook grote voordelen als het gaat om collectieve inkoop en ontwerpoptimalisaties.’

Tekst: Kerstin van Tiggelen
Fotografie: NLPW,Sweco, Climate for Life

Lees meer artikelen in het dossier Verwarming

Meer weten over de nieuwste installatietechnieken en de laatste richtlijnen?
Meld u dan nu aan voor onze gratis tweewekelijkse nieuwsbrief.