Vlnr: Frederik Heedveld, Wouter Borsboom, Harm Valk, Glenn Reynders en Jan Verdonck.

Aan tafel zitten Wouter Borsboom (TNO), zelfstandig beleidsadviseur Harm Valk, Frederik Heedfeld van het gelijknamige adviesbureau, Glenn Reynders van de KU Leuven en Jan Verdonck van Jaga.
‘We zijn op zoek naar één oplossing die altijd past’, zegt Valk. ‘De gasgestookte cv-ketel wás zo’n oplossing. Met duurzame installaties is er niet meer zo’n “makkelijke” oplossing. Daarom is systemisch denken veel belangrijker geworden.’

Airco aan de gevel

Verdonck ziet tijdens zijn fietstochtjes in zijn vrije tijd wat er gebeurt als die samenhang ontbreekt. In relatief nieuwe woonwijken ontdekt hij steeds meer kunststof leidinggoten op gevels. Na een hete zomer hebben bewoners alsnog een airco laten installeren. Het is een interessant beeld nu de airco, feitelijk een lucht-luchtwarmtepomp, ook steeds vaker voor verwarming wordt gebruikt.

Maar waarom grijpt een bewoner naar zo’n aanvullende oplossing? ‘Simpel’, zegt Valk, ik weet wel waarom een consument klaagt, ondanks dat een woning voldoet aan de eisen voor de energieprestatie. Een berekende energieprestatie is immers niet hetzelfde als werkelijk comfort. Consumenten gaan dus maatregelen nemen als zij discomfort ervaren. En dat is geen trui!’

Begin niet bij de warmtepomp

‘Een warmtepomp werkt het efficiëntst bij lage aanvoertemperaturen’, stelt Borsboom. ‘Maar dan moeten afgiftesysteem en regeling daar wel bij passen.’ Hij kent praktijksituaties waarin elektrische bijverwarming onnodig vroeg bijspringt, met een hoog elektriciteitsgebruik als gevolg. 
Heedfeld pleit daarom voor het omdraaien van de ontwerpvolgorde: ‘Vertrek niet van de warmtepomp. Kijk eerst naar de secundaire installaties, stel daar het ontwerp op af en bepaal vervolgens hoe de warmtepomp gedimensioneerd moet worden.’

Bij renovatie betekent dat eerst inventariseren. Welke radiatoren zijn aanwezig? Wat kan het leidingnet aan? Hoe goed is de woning geïsoleerd? Daarbij zegt het bouwjaar volgens Valk minder dan vaak wordt gedacht. ‘Problemen zitten zeker niet alleen in oudere woningen, maar ook in jongere.  Een oudere, nageïsoleerde woning kan relatief grote radiatoren hebben en daardoor juist geschikt zijn voor lagere watertemperaturen. Bij jongere woningen is soms weinig reserve aanwezig. ‘Daar is vaak een tekort aan afgiftepotentieel.’

‘Geen buitenzonwering opnemen in het ontwerp is randje crimineel.’

De zomer telt mee

Het gesprek komt nadrukkelijk op zomercomfort. ‘In Nederland gebruiken we het woord warmtetransitie, maar dat is het halve verhaal’, zegt Valk. ‘De zomersituatie wordt minstens zo belangrijk.’ Borsboom beaamt dit. ‘Koeling begint koeling met het voorkomen van de koelvraag: zonnewarmte buiten houden, opwarming beperken en passieve koeling gebruiken. Actieve koeling volgt pas daarna.’

Reynders is nog uitgesprokener: ‘Geen buitenzonwering opnemen in het ontwerp is randje crimineel. Projectontwikkelaars kunnen erop besparen, maar bewoners worden vervolgens geconfronteerd met oververhitting, extra investeringen en hogere energiekosten.’

En als actieve koeling nodig is, hoeft dat volgens de deelnemers niet automatisch een airco te betekenen. Een watergedragen afgiftesysteem kan zowel verwarmen als koelen, mits daarop ontworpen. Met geschikte convectoren zijn bovendien aanzienlijk hogere koelvermogens mogelijk dan met vloerkoeling. ‘Ook op comfort kan een watergedragen systeem het winnen van een airco’, zegt Valk. ‘Een airco koelt misschien sneller en krachtiger, maar gaat vaak gepaard met veel luchtbeweging en geluid.’

Niet stapelen met veiligheidsmarges

Systeemdenken begint echter al bij het gebouw. Valk constateert dat installateurs nog regelmatig bouwkundige tekortkomingen achteraf technisch proberen op te lossen. Daarmee blijft een betere totaaloplossing buiten beeld. Ook afzonderlijk dimensioneren kan verkeerd uitpakken. Als iedere discipline zijn eigen veiligheidsmarge toevoegt, eindigt een project volgens Reynders al snel met te veel geïnstalleerd vermogen. Gebouw, installatie, regeling en daadwerkelijk gebruik moeten daarom gezamenlijk worden bekeken.

Dat geldt ook voor de beoordeling achteraf. De Belgische EPB en Nederlandse BENG zijn volgens de deelnemers geen garantie voor een comfortabel gebouw. Heedfeld ziet meerwaarde in dynamische gebouwsimulaties, maar Valk waarschuwt dat ook een geavanceerd model afhankelijk blijft van de juiste invoergegevens.

Vooral de terugkoppeling vanuit de praktijk moet beter. Op de vraag wat nodig is om van product- naar systeemdenken te gaan, heeft Valk een creatieve ingeving: ’Ik zou, net als in de auto-industrie, wel een diagnosestekker willen hebben. Maar dan moet we wel - samen – integrale oplossingen bedenken en vooral ook wíllen leren van de praktijk.

Installateur als adviseur

Maar wie bewaakt uiteindelijk het geheel? Een aparte energieregisseur voor iedere woning lijkt Valk niet realistisch. Daarmee komt de installateur nadrukkelijk in beeld. ‘Voor een bewoner is de installateur vaak de adviseur.’ Dat betekent dat het gesprek dat een installateur heeft met zijn klant verder moet gaan dan toestelkeuze en aanschafprijs. Hoe presteert de woning? Welk comfort verwacht de bewoner? Is er straks ook koeling nodig? En passen warmtebron, afgifte en regeling bij elkaar?

Ook subsidieregelingen zouden systeemdenken moeten stimuleren. Borsboom: ‘Richt subsidie niet op componenten, maar op het systeem.’ Verdonck is het met hem eens: ‘Kijk minder naar losse producten en meer naar hun onderlinge samenhang. ‘A + A + A is niet altijd automatisch 3A.’