Mei 2020
‘Een goed geïnformeerde bewoner is vaak een tevreden bewoner’
Claudia Bouwens, Neprom
Al elf jaar werkt Claudia Bouwens namens het Lente-akkoord aan energiezuinige nieuwbouw, met aandacht voor comfort en gezondheid. Afgelopen jaar liet ze bewoners van energieneutrale nieuwbouwwoningen enquêteren naar hun ervaringen. Is hun huis comfortabel of niet? Het rapport staat bol van goede berichten over nieuwe toegepaste technieken en installaties. De voorlichting hierover moet beter. Bouwens: ‘Bewoners willen best meer betalen voor installaties waarvan de meer-waarde goed is toegelicht.’
In een woordenboek omvat de omschrijving van comfort vooral synoniemen als gemak en gerief. ‘Dat wat het leven plezieriger maakt’, maar ook ‘dat wat onrust en vrees wegneemt.’ Vooral die laatste omschrijving doet Bouwens opveren. In de praktijk blijken de geënquêteerde bewoners comfort niet met gezondheid te associëren. ‘Als je vraagt naar de beleving, begint niemand over wonen in een gezond huis. Beleving gaat altijd over ‘lekker warm’ of ‘ontbreken van tocht. Bijzonder, omdat de woningbouw- en installatiesector juist alles in het werk stellen om een huis energieneutraal te maken met de focus op comfort én gezondheid. Maar laten we bij het streven naar energieneutraal vooral de bewoner niet uit het oog verliezen’, benadrukt de programmabegeleider van belangenvereniging voor projectontwikkelaars Neprom. ‘Diens comfort moet altijd centraal staan. Vandaar dat onderzoek naar woonbeleving zo belangrijk is.’
Iedereen interpreteert comfort toch anders?
‘Dat klopt. Wat de een comfortabel vindt, is voor de ander soms ondraaglijk. Vaak is het een kwestie van ‘niet beter weten’. Als je bijvoorbeeld altijd in een huis hebt gewoond met alleen een kachel in de woonkamer, weet je niet hoe het is om elke ruimte jaarrond te kunnen verwarmen. Je zal dat niet ervaren als een gemis, bent gewend aan die ene kachel en denkt misschien dat je heel energiezuinig bent. Maar vraag een bewoner van een nieuwbouwhuis naar zijn beleving van temperatuur en de kans is groot dat hij het heel prettig vindt dat alle kamers het hele jaar door te gebruiken zijn. Dat zijn dus twee heel verschillende belevingskaders. Pas als je die tweede groep vraagt om het comfort te vergelijken met hun vorige huis, besef je de impact van goede isolatie met overal vloerverwarming op het comfort van bewoners.’
Is de temperatuur in nieuwbouw ideaal?
‘Nieuwbouwhuizen hebben een gelijkmatige temperatuur in het hele huis. En dankzij de steeds betere isolatiemogelijkheden blijft het binnen warmer dan voorheen. Zeer comfortabel tegen lage energielasten. Maar of een gelijkmatige temperatuur ook gezonder is, weet ik niet. Door naast gelijkmatig verwarmen op koude dagen in de zomer ook te koelen, komen onze woningen helemaal los te staan van de seizoenen en ‘buiten’. Dat verhoogt het wooncomfort op dat moment, maar is misschien niet altijd goed voor de gezondheid. Wellicht dat je daarmee de natuurlijke regelmechanismen van het lichaam verstoort. Maar daar weten we nog heel weinig van.’
‘In het ergste geval maakt thermisch comfort ‘kasplantjes’ van de mens’
Thermisch comfort is slecht voor de gezondheid?
‘Te veel thermisch comfort wel. Bioloog Van Marken Lichtenbelt, van de universiteit van Maastricht, heeft hier een interessante theorie over. Kern van zijn betoog is het verschil tussen wit en bruin vet in het lichaam. Bruin vet kan, in tegenstelling tot wit vet, actief verbranden en levert zo direct warmte. Door centrale verwarming en airconditioning leeft de moderne mens in een omgeving waar een constante temperatuur heerst. Het bruine vet wordt daardoor te weinig aangesproken. Als het niet wordt onderhouden door regelmatige blootstelling aan koude, kan bruin vet verdwijnen. Daarmee verdwijnt dan ook het vermogen van ons lichaam om voor zichzelf te zorgen. In het ergste geval maakt thermisch comfort ‘kasplantjes’ van de mens. De thermostaat zo nu en dan een graadje lager kan dus goed uitpakken voor onze gezondheid.’
Welke aandachtspunten zijn er nog meer voor een ‘gezonde’ woning?
‘De luchtkwaliteit blijft een punt van zorg. Anders dan temperatuur is lucht een redelijk ongrijpbaar iets voor bewoners. Daarom hebben we in de enquête specifieke vragen opgenomen om de kwaliteit ervan helder te krijgen. Kooklucht is bijvoorbeeld wel tastbaar, want dat ruik je. De vaak gehoorde klacht dat deze lang in de keuken blijft hangen, is voor ons bijvoorbeeld een indicatie dat de kookafzuiging onvoldoende is. De prestaties van de meeste afzuiginstallaties zijn inderdaad onder de maat, want vaak onderbelicht. Een bewoner koopt een keuken en de winkel ‘gooit’ er een afzuigkap bij. Zonder te letten op de technische specificaties die nodig zijn voor een adequate afvoer van kookluchten. En dan nog, je kunt wel een installatie met flinke afvoercapaciteit monteren, zonder voldoende luchttoevoer in diezelfde ruimte bereik je nooit het gewenste resultaat. Zelf zet ik daarom altijd een raampje open tijdens het koken, maar dat kun je in de winter niet verwachten van alle bewoners. Gelukkig is TNO druk bezig met een verbeteringsslag voor afzuiginstallaties.’
Hoe zit het met andere technieken om het binnenklimaat te verbeteren?
‘Voor de keuken heb je tegenwoordig vaak zo’n recirculatiekap. Maar de filters die daarin zitten,
verliezen na ongeveer drie maanden hun werking. En nogmaals, als de bewoner zegt dat het tocht of stinkt, dan is er iets mis. Ook al vinden wij dat de techniek goed werkt.’ ‘We hebben te maken met een stijgende belasting van het binnenklimaat. Het CO2- en fijnstofniveau buiten stijgt en dus zitten we ook binnen sneller aan de max. Plus dat we vervuiling beter kunnen meten. Die gegevens moeten we vertalen naar oplossingen en dat gebeurt ook al. Kijk maar naar de groeiende populariteit van balansventilatie. Het gesloten systeem zorgt in combinatie met RV- en CO2-sensoren voor voldoende verversing in alle ruimten en eventuele filters houden de lucht goed schoon. De kinderziekten van balansventilatie zijn overwonnen en gebruikers zijn erg tevreden.’
Liever balans- dan mechanische ventilatie?
‘Tocht is een van de meest gehoorde klachten. Grote boosdoeners zijn de roosters in de gevel. Die roosters zijn nodig om verse lucht binnen te laten, maar veroorzaken ook koude luchtstromen in een verder behaaglijk warme ruimte. Zeker in combinatie met vloerverwarming krijg je al snel koudeval. Dus ook al weet een bewoner dat het rooster eigenlijk open moet staan, hij of zij doet hem dicht met als gevolg een niet werkend ventilatiesysteem. Wat ventilatie betreft is er in Nederland echt een omslag gaande. In ons onderzoek is 80 procent van de nieuwbouwwoningen voorzien van balansventilatie. Dit type woningen is luchtdicht en geïsoleerd en dus zeer geschikt voor dit systeem. En dat het nu zonder geluidoverlast en andere klachten werkt, blijkt uit ons woonbelevingsonderzoek.
Huishoudens met balansventilatie hebben nauwelijks last van tocht. Mechanische ventilatie is volgens mij op zijn retour.’
Scoren nieuwere woningen sowieso beter op comfort?
‘Jazeker, maar daar hebben we wel keihard aan gewerkt. Je moet de bewoner als uitgangspunt nemen. De drang naar duurzaamheid zit soms het comfort in de weg. Neem bijvoorbeeld licht. Een van de meest gewaardeerde voordelen is dat de huizen zo licht zijn. Kleinere ramen om het energieverlies te beperken is daarom een absolute ‘no go’. Bij geluid zien we ook iets bijzonders. Nieuwe woningen zijn beter geïsoleerd en dus verwacht je minder geluidsoverlast. Maar juist doordat de normale straatgeluiden door de gevels worden buitengehouden, vallen de inpandige geluiden extra op, zoals een buurman die de wc doortrekt of de trap afloopt. Door dit fenomeen duidelijk uit te leggen aan de bewoners ervaren ze vaak al minder last. Als mensen snappen waarom iets zo is, leidt het minder vaak tot klachten.’
Ontstaan klachten niet vaak door onwetendheid van de gebruiker?
‘Misschien, maar dat maakt ‘problemen’ niet minder erg. Het schort vaak aan de juiste informatie. Zeker bij nieuwe systemen is dat belangrijk. Iemand die jarenlang radiatoren heeft gehad en verhuist naar een woning met vloerverwarming, zal moeten wennen. Vloerverwarming heeft simpelweg een andere werking en die krijg je echt niet met maar één uitleg tussen de oren. Daarom hameren wij op herhaling. Je moet informatie via verschillende kanalen en op verschillende tijdstippen bij de bewoner krijgen. Dus een goede gebruiksaanwijzing bij de oplevering van een installatie én iemand die na twee maanden langskomt om alle vragen te beantwoorden.’
‘Om het comfort te verbeteren, gaan we installaties meer integreren’
Moeten bewoners de techniek echt snappen?
‘Moeilijke vraag. Meestal geldt: het maakt niet uit hoe technisch je verhaal is, als je maar geen onzin vertelt. Als een bewoner alleen behoefte heeft aan uitleg van de knoppen op het bedieningspaneel, dan is dat voldoende. Maar als iemand vraagt waarom er in de badkamergevel geen ventilatierooster is gemonteerd, kun je best uitleggen dat je in het ventilatiesysteem geen ‘short cut’ van vochtige lucht wilt. Ik geloof dat installateurs prima in staat zijn advies uit te brengen op individueel niveau. Hij of zij komt immers bij de bewoner over de vloer en heeft een vertrouwensband. Dat het soms lastig is, begrijpen we ook. Daarom werkt het Lente-akkoord aan documenten die voor elke specifieke installatievraag een duidelijk antwoord formuleert. Want een goed geïnformeerde bewoner is vaak een tevreden bewoner.’
En welke rol speelt geld bij comfort?
‘Geld speelt ook zeker een rol. Bewoners ervaren bijvoorbeeld comfort van een lage energierekening. Het gevoel van een zuinig huis leidt tot tevredenheid. En als men geld terugkrijgt, is dat natuurlijk helemaal geweldig. In 2018 werd bekend gemaakt dat alle huizen van het gas af moeten. We constateerden daardoor een flinke dip in de tevredenheid over de woning. Met uitzondering van de bewoners van gasloze nieuwbouwhuizen. Zij bleven onverminderd positief over hun energierekening. Met betrekking tot nieuwbouwhuizen zie ik nog een andere ontwikkeling. Woningen waar geïnvesteerd is in duurdere installaties, scoren beter op wooncomfort. Bewoners willen best meer betalen voor installaties waarvan de meerwaarde goed is toegelicht. Denk aan de balansventilatie en vloerverwarming. Als installateur snijd je dus jezelf in de vingers als je klakkeloos de goedkoopste oplossing inbouwt.’
Welke ontwikkelingen zie je nog meer?
‘Om het comfort te verbeteren gaan we installaties meer integreren. De warmte van de ventilatie-unit doorsluizen naar de warmtepomp bijvoorbeeld. En integratie kan ook op een meer fysiek niveau. Zeker als je nieuw bouwt, kun je alle systemen onderbrengen in één geluidgeïsoleerde ruimte. Bij de nul-op-de-meter renovatiewoningen zie je vaak al zo’n geïntegreerde kast tegen het huis aan staan. Hierin kun je de systemen ook makkelijker koppelen. Het liefst wordt daar ook de wasmachine-aansluiting geplaatst, zodat bewoners de zolder en andere ruimten kunnen blijven gebruiken waarvoor ze bedoeld zijn: comfortabel wonen.’
Tekst: Jojanneke Rodenburg
Fotografie: Eric de Vries