September 2025
Met HEMS extra slag maken in verduurzamen woningen
Naast de warmtepomp, pv-panelen en opslag in batterijen groeit de laatste tijd de interesse in Home Energy Management Systemen, kortweg HEMS. De aanschaf van een warmtepomp of zonnepanelen blijkt vaak slechts het beginpunt van een bredere verduurzamingsslag. Want met zonnepanelen op het dak, een thuisbatterij in de meterkast en elektrische apparaten die steeds slimmer worden, neemt de behoefte aan centrale aansturing toe. Een HEMS biedt dan uitkomst. John van Vugt van Techniek Nederland legt de werking uit en vertelt over de mogelijkheden.
De energietransitie in de gebouwde omgeving zorgt voor een nieuw spanningsveld: huizen worden zelf producent, opslagplaats én gebruiker van energie. Dat vergt afstemming tussen technologie, infrastructuur en gedrag. ‘Een HEMS fungeert als regisseur van al deze energiestromen’, aldus John van Vugt, vakspecialist Techniek en Markt bij Techniek Nederland. ‘Het helpt huishoudens om zelf opgewekte stroom op het juiste moment te gebruiken, reststromen slim op te slaan en het net alleen te benutten wanneer dat echt nodig is.’
Volgens Van Vugt is het groeiende gebruik van warmtepompen een katalysator voor deze ontwikkeling. ‘Zodra je een warmtepomp installeert, verandert het verbruikspatroon drastisch. Het elektriciteitsverbruik stijgt en de noodzaak om die stroom zo efficiënt mogelijk aan te wenden, wordt groter. Zeker wanneer er ook al zonnepanelen of een batterij zijn, is een HEMS de logische vervolgstap.’
Vier pijlers
De werking van een HEMS berust op vier pijlers, die gezamenlijk bepalen hoe efficiënt een huishouden met energie omgaat:
1. eigen verbruik optimaliseren - het stroomverbruik van apparaten afstemmen op momenten van lage netbelasting of eigen productie,
2. eigen productie inzetten - bijvoorbeeld zonne-energie zoveel mogelijk gebruiken op het moment dat deze beschikbaar is,
3. opslag benutten - overtollige stroom tijdelijk opslaan in een batterij voor later gebruik,
4. netafname beperken - alleen stroom afnemen van het net als het echt nodig is, en dan liefst tegen een gunstig tarief.
Van Vugt: ‘Het HEMS bepaalt in realtime of een apparaat gevoed wordt met zonnestroom, stroom uit de batterij of netstroom. Daarbij houdt het systeem rekening met beschikbaarheid, gebruiksprofielen, prijzen en prioriteiten van de gebruiker.’
De ‘Big Five’, waaronder elektrisch koken, bepalen samen zo’n 90 tot 95 procent van het elektrische verbruik in huis.
Gedrag en techniek
Een belangrijk kenmerk van een goed HEMS is de combinatie van technische aansturing en gedragsbeïnvloeding. ‘Zonder HEMS moet je als bewoner zelf continu beslissingen nemen: wanneer laad ik mijn auto, wanneer zet ik de wasmachine aan enzovoorts. Dat is onhaalbaar’, meent Van Vugt. ‘Een HEMS neemt die beslissingen op basis van ingestelde voorkeuren en actuele data. Je kunt bijvoorbeeld instellen dat comfort in huis prioriteit heeft. Of dat de auto bijvoorbeeld alleen mag laden op zonnige uren.’
Het systeem leert het energiegebruik in huis kennen en kan anticiperen op veranderingen in productie en vraag. Het houdt rekening met weersverwachtingen, dag- en nachttarieven en gebruikersgedrag. ‘Een HEMS kijkt vooruit én terug’, aldus Van Vugt. ‘Het baseert zijn keuzes op patronen, maar blijft flexibel als de omstandigheden wijzigen.’
Van consument naar prosument
Met de opkomst van zonnepanelen en thuisopslag verschuift de rol van bewoners van passieve consument naar actieve prosument, ofwel een consument die ook produceert. Die nieuwe rol vraagt om inzicht. ‘Een gemiddeld huishouden heeft niet dagelijks de tijd om zijn energiehuishouding handmatig te beheren’, stelt Van Vugt. ‘Een HEMS maakt dat inzichtelijk en automatiseert het beheer. Daarmee geven we de regie terug aan de gebruiker.’
Die autonomie is essentieel. ‘Wie zijn opwek en verbruik slim op elkaar afstemt, helpt niet alleen zichzelf, maar ook het collectieve net. De consument verlaagt zijn piekbelasting en beperkt de teruglevering op momenten dat het net dat niet aankan.’
Voor een goede implementatie van een HEMS is het belangrijk eerst de ‘Big Five’, zoals Van Vugt ze noemt, in huis in kaart te brengen: zonnepanelen, warmtepomp, elektrische auto, thuisbatterij en elektrisch koken. ‘Deze vijf bepalen samen zo’n 90 tot 95 procent van het elektrische verbruik in huis’, zegt hij. ‘Als je daar inzicht in hebt, dan kun je de energiestromen optimaal sturen.’
‘Zonder HEMS moet bewoner zelf continu beslissingen nemen’
Wat kost een HEMS?
De kosten van een HEMS variëren afhankelijk van de complexiteit van de installatie. Gaat het om enkel monitoring of ook om actieve aansturing? Hoeveel bronnen en gebruikers zijn er? ‘Maar voor een gemiddelde woning verwacht ik dat je met een bedrag onder de duizend euro al heel ver komt.’
Het is ook mogelijk om HEMS-diensten in abonnementsvorm af te nemen. ‘Voor installateurs is dat interessant’, zegt hij. ‘Je verkoopt dan niet alleen hardware, maar ook een dienst: advies, monitoring, onderhoud en doorontwikkeling. Dat creëert een structurele klantrelatie en biedt kansen voor terugkerende inkomsten.’
Met een HEMS is het gemakkelijker de auto op te laden tegen het gunstigste tarief.
Snel terugverdiend
Van Vugt benadrukt dat de terugverdientijd van een HEMS kort kan zijn. ‘Zeker in huishoudens met zonnepanelen en een warmtepomp is het effect snel merkbaar. Je vermindert direct de netafname, verhoogt het eigen verbruik van zonnestroom en voorkomt verspilling. Binnen enkele maanden is het resultaat terug te zien op de energienota.’
Daarnaast stijgt het totale rendement van het systeem. ‘De warmtepomp werkt efficiënter, de batterij laadt slimmer en de auto laadt tegen het gunstigste tarief. Het HEMS is de verbindende schakel.’
Hoewel de HEMS-markt snel groeit, is deze nog volop in ontwikkeling. ‘Er komen steeds meer goede systemen op de markt. Maar de kwaliteit en functionaliteit variëren sterk. Sommige systemen bieden alleen inzicht, andere ook daadwerkelijke aansturing. En de mate van detail verschilt: wil je per apparaat meten, of werk je met een totaalbeeld?’
Tool voor installateurs
Van Vugt ziet dat de vraag sneller groeit dan het aanbod. ‘Op vakbeurzen zie je het aanbod toenemen, maar veel installateurs zoeken nog naar concrete handvatten om er mee aan de slag te gaan.’
Techniek Nederland speelt op die behoefte in met de ontwikkeling van een speciale HEMS-tool. ‘Die komt dit jaar beschikbaar’, vertelt Van Vugt. ‘Het is een instrument waarmee installateurs eenvoudig het gesprek met de klant kunnen voeren: wat zijn de grote energiegebruikers, wat zijn de bronnen, wat is het profiel van de gebruiker? Zo kunnen ze snel inzicht geven in de mogelijkheden en randvoorwaarden voor een passend HEMS.’
De tool werkt met laagdrempelige stappen, gebaseerd op de genoemde Big Five. ‘Van daaruit kun je verdiepingslagen aanbrengen en zo bepalen of een standaardoplossing volstaat of dat maatwerk nodig is.’
‘Een HEMS is voor consument de sleutel tot maximale efficiëntie, comfort én lagere kosten’
Wet- en regelgeving
HEMS-systemen vallen onder Nen 1010, deel 8-1 tot en met 8-3. Hier staan de eisen voor energierendements- en belastingsmanagement, de installatietechniek en de bedrijfsvoering. Van Vugt benadrukt het belang hiervan: ‘Een HEMS moet betrouwbaar, veilig en aantoonbaar vakbekwaam worden aangelegd. Daarom is het essentieel dat installateurs goed geschoold zijn en werken volgens erkende standaarden.’
Grip achter de meter
Een HEMS is veel meer dan een leuke gadget. Het is een essentieel instrument om energiegebruik, -opwek en -opslag in huis in balans te brengen. Zeker in een tijd waarin de energietarieven schommelen, netcongestie toeneemt en bewoners meer controle willen over hun energiehuishouding, is het een waardevolle toevoeging.
‘Een HEMS stelt je in staat om je energie slim te gebruiken, verspilling tegen te gaan en onafhankelijker te worden’, concludeert Van Vugt. ‘Daarmee is het voor de consument de sleutel tot maximale efficiëntie, comfort én lagere kosten. Voor de installateur is het een prachtige kans om op abonnementsbasis – naast installatiewerk – ook een betaalde dienst aan zijn klanten te leveren.’
HEMS in het kort
Een HEMS is een geïntegreerde combinatie van hardware en software die de energiestromen in een woning meet, analyseert en aanstuurt. Het systeem verzamelt continu gegevens over:
• energiegebruik (bijvoorbeeld warmtepomp, laadpaal, witgoed),
• lokale energieproductie (bijvoorbeeld zonnepanelen),
• opslagcapaciteit (bijvoorbeeld thuisbatterijen),
• netafname en injectie (stroom in- en verkoop via het openbare net),
• omgevingscondities (temperatuur, dag/nacht-cyclus, zoninstraling enzovoort).
Het HEMS vertaalt deze gegevens naar een real-time overzicht van het energieprofiel van de woning. Op basis van vooraf ingestelde voorkeuren of een zelflerend algoritme neemt het beslissingen over:
• welke energiebron te gebruiken: eigen productie, batterij of netstroom,
• wanneer apparaten in- of uitgeschakeld worden,
• hoe piekbelasting te voorkomen (load balancing),
• hoe opbrengst te maximaliseren (bijvoorbeeld: batterij pas opladen bij overproductie van zonnestroom).
Een geavanceerd HEMS herkent zogeheten kritische belastingen (zoals medische apparatuur of verwarming), normale belastingen (zoals huishoudelijke apparaten) en niet-kritische belastingen (zoals laden van een elektrische fiets) en koppelt daaraan prioriteiten. Aan de hand daarvan wordt bepaald wat altijd van stroom moet worden voorzien, wat eventueel uitgesteld kan worden en wat alleen gevoed wordt als er overschot is.
Sommige HEMS-systemen communiceren met slimme apparaten via protocollen zoals KNX, Modbus of via cloud-integraties. Ze worden bij voorkeur ook verbonden met slimme meters en dynamische energietarieven van energieleveranciers. Hierdoor is het systeem in staat om bijvoorbeeld pas te laden wanneer het tarief laag is, of juist teruglevering te vermijden bij negatieve stroomprijzen.