Maart 2026
Installatiewerk ziekenhuis vereist chirurgische precisie
Gezondheid
Op technisch gebied zijn ziekenhuizen een vak apart. De gebouwen staan vol met medische apparatuur en uitval of kortsluiting kan grote gevolgen hebben voor het welzijn van de patiënten. Goede, betrouwbare installaties zijn letterlijk van levensbelang. En daar komt heel wat bij kijken, vertellen enkele experts.
Nen 1010, rubriek 710, gaat specifiek in op de eisen die worden gesteld aan ‘Medisch gebruikte ruimten’. Die speciale aandacht is niet voor niets, benadrukt Anton Kerkhofs van AK Trainingen en Projecten en SBK Opleidingen. ‘Dit werk is voorbehouden aan installateurs die hierin zijn gespecialiseerd en weten wat ze doen. Waar we in gangbare installaties werken met een maximale aanraakspanning van doorgaans 50 VAC, is dat in medisch gebruikte ruimten slechts 100 millivolt of zelfs 10 millivolt. Patiënten kunnen tenslotte heel kwetsbaar zijn voor de kleinste elektrische invloeden. Met andere woorden: het mag niet misgaan.’
Classificatie medische ruimte
De maximale aanraakspanning is, net als de andere benodigde veiligheidsmaatregelen, afhankelijk van de classificatie van een medische ruimte. Deze classificatie geeft aan wat er in een ruimte gebeurt, oftewel welke behandelingen er plaatsvinden. En dus ook welke voorwaarden er gelden op het gebied van veiligheid. In een operatiekamer luistert dit tenslotte erg nauw, veel meer dan in bijvoorbeeld de behandelkamer van de fysiotherapeut. ‘De afdelingshoofden in het ziekenhuis weten het best waarvoor de verschillende ruimtes worden gebruikt’, aldus Kerkhofs. ‘Het is dus belangrijk dat niet de installateur, maar alleen de verantwoordelijke in het ziekenhuis de classificatie bepaalt.’
Een medisch gebruikte ruimte vraagt ook om enkele specifieke metingen, boven op de standaardmetingen die Nen 1010, deel 6, voorschrijft. ‘Zo moet de contactdruk van de beschermingscontacten van contactdozen minimaal 10 N en maximaal 20 N zijn’, noemt Kerkhofs als voorbeeld. ‘Daarnaast moet ook de weerstand van de beschermende vereffeningsleidingen minder zijn dan 0,1 Ω. Om dat te kunnen meten, is specifieke meetapparatuur nodig. Nog zo’n voorbeeld is het meten van lekstromen en aanraakspanning met een ‘kunstpatiënt’. Het zijn allemaal zeer specifieke, niet-alledaagse metingen, waarbij de installateur moet aantonen dat hij of zij deze volgens de norm heeft uitgevoerd. Dit vereist dus kennis en kunde.'
‘Het hart is gevoelig voor elk stroomstootje. Dat vraagt om medische aarding’
De installaties in ziekenhuizen zijn behoorlijk complex en veelomvattend.
Veiligheid en betrouwbaarheid
Die kennis en kunde is aanwezig bij technisch dienstverlener Hoppenbrouwers. ‘Wij voeren allerlei projecten uit in bestaande ziekenhuizen; van het verplaatsen van een wastafel tot het volledig renoveren van een operatiekamercomplex, en alles daar tussenin.’ Aan het woord is Marcel Hendrikx, directeur Ziekenhuizen & Utiliteit bij Hoppenbrouwers en een van de grondleggers van deze afdeling binnen het bedrijf. ‘Ik geniet van complexiteit in het installatiewerk’, vertelt hij. ‘Complexiteit in de omvang, in de installaties zelf of in de omgeving waarin je werkt. In ziekenhuizen komt dit allemaal terug. We hebben te maken met veel meer techniek per vierkante meter.’
Ook ULC is een installatiebedrijf dat zich specialiseert in onder meer de gezondheidszorg. Hier is Richard Zandbergen als technisch adviseur de schakel tussen de werkvoorbereiding en de uitvoerende praktijk. ‘Een functie als deze binnen een installatiebedrijf is niet heel gebruikelijk, maar wel nodig om voor ziekenhuizen aan de slag te gaan’, vertelt hij. ‘De installaties in ziekenhuizen zijn behoorlijk complex en veelomvattend. En renovaties komen in deze branche natuurlijk vaker voor dan nieuwbouw. Dat maakt die schakel tussen theorie en praktijk zo belangrijk, want een ontwerper weet nooit precies hoe de praktijksituatie eruitziet.’
Zowel de specifieke installaties in een ziekenhuis als het belang van de patiënten vraagt veel op het gebied van elektrische beveiliging – meer dan in andere gebouwen. ‘Veiligheid en betrouwbaarheid zijn heel belangrijk. Natuurlijk geldt dat voor een kantoorgebouw ook, maar de gevolgen als er iets fout gaat zijn hier aanzienlijk groter. Vaak zijn ziekenhuizen daarom aangesloten op een eigen hoogspanningsnet. Voor onszelf is selectiviteit altijd een belangrijk aandachtspunt. We moeten voorkomen dat bij kortsluiting hele groepen of zelfs een hele vleugel uitvalt. Dat is soms lastig, omdat we in een ziekenhuis vaak met grote kabellengtes te maken hebben. Het risico is dan dat een zekering te weinig kortsluitstroom krijgt om uit te schakelen. Dit moeten we aan de voorkant dus zorgvuldig berekenen’, legt Zandbergen uit.
Kritieke ruimtes
Daarnaast zijn er in ziekenhuizen kritieke ruimtes die nog meer aandacht vragen, de ruimtes met de hoogste classificatie. ‘Denk aan een operatiekamer of Intensive Care-afdeling, waar de energievoorziening simpelweg niet mag uitvallen’, noemt Zandbergen. ‘Zeker wanneer in een operatiekamer ook hartoperaties plaatsvinden, moeten we opletten, want het hart is gevoelig voor elk klein stroomstootje. Dat vraagt om medische aarding, om ook statische elektrische energie veilig te kunnen afvoeren. Daarnaast plaatsen we hier een scheidingstrafo om de voeding volledig te scheiden van het net.’
‘Daar bovenop is ook isolatiebewaking nodig’, vult Hendrikx aan. ‘Door continu de isolatieweerstand te monitoren, kun je aardlekken vroegtijdig detecteren. Hiermee voorkom je het uitvallen van cruciale apparatuur. Verder moet je zorgen dat wandcontactdozen worden gemonteerd met voldoende afstand tot de medische gassen waar je in een ziekenhuis mee te maken hebt, om zo brandgevaar te voorkomen. Kortom, er is heel veel om rekening mee te houden.’
‘Het is essentieel dat wij snappen wat er in de ruimtes in het ziekenhuis gebeurt’
Ontwerp en uitvoering
Zandbergen geeft nog een voorbeeld. ‘Ziekenhuizen kiezen steeds vaker voor noodstroomsystemen als een UPS. Volgens Nen 1010 mag je de nulgeleider van zo’n UPS niet wegschakelen. Maar bij de uitbreiding van een ziekenhuis kan dit misgaan. De installateur sluit dan doorgaans de nieuwe installatie met UPS aan op een bestaande verdeelkast. Maar als in de oude installatie een vierpolige schakelaar zit, schakelt deze de nulgeleider van de UPS dus ook weg. Dit kan leiden tot een hoge spanning op de nulgeleider en daarmee gevaarlijke situaties.’
Alles in het ontwerp heeft een reden, bijvoorbeeld om storingen in belangrijke apparatuur te voorkomen.
Ook aan de uitvoeringskant is er veel om rekening mee te houden. ‘Ik gaf al aan dat we in de zorg vooral renovatieprojecten uitvoeren en dat de praktijksituatie daarbij kan verschillen van waar we in het ontwerp vanuit gingen’, aldus Zandbergen. ‘Tegelijk moeten installateurs er rekening mee houden dat alles in het ontwerp vaak een reden heeft. Het kan bijvoorbeeld zo zijn dat een kabel bewust met een omweg om een ruimte heen is ingetekend, om storingen in belangrijke apparatuur te voorkomen. Het is dan dus niet de bedoeling dat de installateur denkt: ‘Het kan makkelijker, dus ik doe het toch zo.’ Je moet je er altijd van bewust zijn in wat voor omgeving je werkt.’
Complexe omgeving
Vooral het laatste punt dat Hendrikx noemde, de complexe omgeving, wordt volgens hem nogal eens onderschat. ‘Ten eerste heb je natuurlijk met de zorg te maken die altijd doorgaat. De patiënten staan voorop en de planning van het ziekenhuis is leidend. Dat kan bijvoorbeeld betekenen dat de geplande werkzaamheden alsnog moeten wachten, omdat een arts de ruimte toch nodig heeft. Van ons vraagt dat veel flexibiliteit, daar moet je als installateur mee kunnen omgaan.’
Daarnaast moet de monteur zich goed beseffen waar hij aan het werk is. ‘Je kunt niet zomaar kabels neerleggen op een gang waar artsen, verplegers en patiënten lopen. Of in je pauze je gereedschappen laten liggen op een kinderafdeling. Sowieso kun je je materiaal vaak niet zomaar door de hoofdingang naar binnen brengen. En radio’s tijdens het werk zijn bijvoorbeeld ook niet toegestaan. Misschien klinkt het vanzelfsprekend, maar het zijn wel allemaal zaken waar iedere monteur rekening mee moet houden.’
Om hiermee om te gaan, is goede communicatie met het ziekenhuis een belangrijke voorwaarde. ‘Niet alleen rechtstreeks met de opdrachtgever, maar ook met het personeel dat de ruimtes gaat gebruiken’, voegt Zandbergen daaraan toe. ‘Het is essentieel dat wij snappen wat er in de verschillende ruimtes in het ziekenhuis gebeurt. Artsen kunnen ons bijvoorbeeld het beste vertellen welke werkzaamheden zij in een specifieke ruimte uitvoeren. Soms is het wel nodig om door te vragen om een volledig beeld te krijgen en de juiste veiligheidsmaatregelen te kunnen treffen.’
Daarbij helpt het natuurlijk om een opdrachtgever goed te kennen, merkt Hendrikx. ‘Bij het ene ziekenhuis krijgen we met wat meer regeltjes te maken. Dat vraagt om wat meer afstemming, terwijl het in andere gevallen heel soepel loopt. In een aantal ziekenhuizen weten ze ons inmiddels goed te vinden. Het mooie is dat zulke klanten ons ook vaker om advies vragen en we samen tot mooie oplossingen komen.’